CÓ MỘT LÀNG QUÊ CỦA NHỮNG DANH NHÂN VEN SÔNG TÔ

Thanh Liệt là nơi sinh ra Long Biên Hầu - Đô Hồ Đại Vương Phạm Tu (476 – 545), người ghi dấu ấn đặc biệt trong công cuộc giành lại nền tự chủ của dân tộc thời vua Lý Nam Đế lập nên Nhà nước Vạn Xuân năm 544.

Đặc biệt, Thanh Liệt cũng là nơi sinh ra Tiên triết Chu Văn An (1292 - 1370), Tư ngiệp Quốc Tử Giám thời Trần, là bậc "Vạn thế sư biểu" tức người thầy giáo mẫu mực của muôn đời, người Việt Nam thứ tư (sau Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Chí Minh) được Tổ chức Giáo dục - Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) vinh danh là Danh nhân Văn hoá thế giới.

• Lão tướng "Cự Bắc – Bình Nam"

Ngay từ khi còn nhỏ, nhiều thế hệ học trò quê tôi đã được các bậc cao niên kể về danh tướng Phạm Tu với những truyền thuyết và niềm tự hào thành kính… Ngày ấy ở thôn Vực Mụ trong xã có vợ chồng Phạm Triều và Lý Thị Trạch hiền lành, nhân đức. Thấy họ có lòng thành, một ngày kia trời cho điềm lạ. Vào một đêm xuân đầu tháng Giêng năm Ất Mão (475), bà Trạch nằm mộng thấy thần Tây Hồ thay trời xuống ban cho quý tử. Ngày 10 tháng 3 năm Bính Thìn (476), bà Trạch sinh con trai. Khi ấy, hương thơm ngạt ngào tỏa đầy nhà. Ông bà đặt tên con là Phạm Tu. Từ nhỏ, Phạm Tu đã lộ rõ vẻ phương phi, tuấn tú, chăm đọc sách, học giỏi, đàn sáo hay. Đặc biệt, ông năng luyện võ, sức khỏe hơn người. Dân trong vùng thường gọi là "Đô Tu" với tấm lòng ngưỡng mộ. Sinh ra giữa thời đất nước chịu ách đô hộ của giặc phương Bắc nên hầu như suốt cuộc đời, Phạm Tu sống ẩn dật, nung nấu chí cứu nước, chờ thời cơ. Ông từng khuyên dân "cửu niên tam tích" - "cửu niên" với nghĩa là "lâu dài, nhiều năm", "tam tích" là tích trữ ba thứ: lương thực, quần áo, vũ khí … để luôn sẵn sàng, khi thời cơ đến thì vùng lên giành lại non sông.

Cuối năm Tân Dậu (541), Lý Bí lãnh đạo nhân dân khởi binh chống lại ách đô hộ của nhà Lương. Cuộc khởi nghĩa của Lý Bí được nhân dân và hào kiệt khắp nơi nô nức ủng hộ. Lúc đó, Phạm Tu đã 66 tuổi nhưng ông vẫn trực tiếp chiêu mộ trai tráng trong vùng, tổ chức luyện tập ngày đêm rồi tham gia quân khởi nghĩa chống giặc. Từ đó, Phạm Tu cùng Tinh Thiều, Triệu Túc làm thành bộ tham mưu, giúp Lý Bí đánh đâu thắng đấy. Trong vòng chưa đầy 3 tháng, quân khởi nghĩa đã tiến công đánh chiếm thành Long Biên, thủ phủ đô hộ của chính quyền nhà Lương thời đó. Thứ sử nhà Lương là Tiêu Tư vô cùng khiếp sợ phải bỏ chạy về Quảng Châu. Quân đô hộ đã bị quét sạch ra khỏi bờ cõi nước ta. Cậy thế nước lớn, nhà Lương tức tối sai Tôn Quýnh và Lư Tử Hùng đem quân sang đánh chiếm lại. Lý Bí cùng bộ tham mưu bàn bạc, chủ động đem quân đón đánh giặc ở đảo Hợp Phố. Quân Lương đến đó thì bị quân ta chặn đánh tiêu diệt gần hết, Tôn Quýnh và Lư Tử Hùng bị buộc phải tự tử vì thua trận.

Cùng thời gian này, vua nước Lâm Ấp ở phía Nam lợi dụng nghĩa quân của Lý Bí phải chống trả quân Lương đã huy động lính cướp phá quận Nhật Nam (vùng Quảng Bình ngày nay). Trước tình hình này, lão tướng Phạm Tu hăng hái đảm nhận vào Nam diệt giặc. Năm 543, lão tướng Phạm Tu chỉ huy quân sĩ đánh tan quân Lâm Ấp ngay ở quận Cửu Đức (vùng Hà Tĩnh ngày nay). Vua Lâm Ấp phải bỏ chạy về bên kia dãy Hoành Sơn. Sau chiến tích này, Phạm Tu được Lý Bí ban tặng bốn chữ "Cự Bắc - Bình Nam" khẳng định tài thao lược của vị lão tướng.

Cuộc chiến đấu chống kẻ thù phía Bắc và phương Nam giành được thắng lợi hoàn toàn, năm 544, Lý Bí lên ngôi Hoàng đế, xưng Nam Việt Đế - tức Lý Nam Đế, đặt tên nước là Vạn Xuân, dựng kinh đô tại cửa sông Tô Lịch là vùng đất Hà Nội thời tiền Thăng Long. Lý Nam Đế xây dựng triều đình mới với hai ban Văn, Võ giúp vua cai quản việc nước. Ban Văn do Tinh Thiều đứng đầu. Lão tướng Phạm Tu đứng đầu Ban Võ.

Với cương vị là tổng chỉ huy quân đội, Phạm Tu lo luyện tập quân sĩ, củng cố xây dựng hào lũy những nơi hiểm yếu trên đất liền, các cửa sông, cửa lạch… Nhờ vậy mà khi quân Lương quay lại đánh chiếm nước ta năm 545, hệ thống phòng thủ các cửa sông vùng Hải Phòng, Hải Dương, Thái Bình đã giúp Phạm Tu cùng quân sĩ cầm cự trong 6 tháng liền. Sau đó ông mới chịu lui quân về giữ thành Long Biên. Trong cuộc chiến không cân sức này, vị lão tướng ở tuổi 70 đã anh dũng hy sinh ở cửa sông Tô Lịch ngày 20 tháng 7 năm Ất Sửu (545). Sau khi Phạm Tu hy sinh, vua Lý Nam Đế đã cử quan trong triều về làng Thanh Liệt công bố truy sắc phong Phạm Tu làm Long Biên Hầu, đặt thụy là Đô Hồ, phong làm Bản Cảnh Thành Hoàng và ban 100 nén bạc lập miếu thờ tại làng Thanh Liệt quê Ngài. Đó là ngôi miếu Vực vẫn còn đến hôm nay và luôn được hương khói thờ phụng suốt bao đời!

• Người thầy mẫu mực của muôn đời

Sinh năm 1292, Chu Văn An là một danh nhân học rộng tài cao đời Trần. Ông đỗ Thái học sinh nhưng không ra làm quan mà về mở trường dạy học ở làng Huỳnh Cung gần nhà. Học trò nhiều nơi tìm đến theo học rất đông. Trong số ấy có nhiều người thành đạt, thi đỗ ra làm quan trong triều như Phạm Sư Mạnh, Lê Quát. "Đại Việt sử ký toàn thư" đã chép lại việc các đại quan trong triều là học trò của thầy vẫn giữ lễ khi đến thăm thầy.

Tính tình nghiêm nghị, tư cách thanh cao và học vấn sâu rộng làm cho tiếng tăm Chu Văn An ngày càng lan xa. Ngoài nhân cách, đức độ, thầy Chu Văn An còn nổi tiếng về tính thẳng thắn, cương trực, khi làm Tư nghiệp Quốc tử giám đã dâng "Thất trảm sớ" lên vua Trần Dụ Tông xin chém 7 tên gian thần lộng hành trong triều. Nhà vua không nghe, ông liền "treo ấn, từ quan" về ở núi Kiệt Đặc, huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương dạy học và bốc thuốc cứu người. Có lẽ đến muôn đời sau, đây vẫn là tấm gương tiết tháo của các bậc trí giả. Chính vì vậy mà Chu Văn An được coi là bậc "Vạn thế sư biểu" (Người thầy mẫu mực của muôn đời) - như cách gọi của các sử gia Việt Nam.

Nói về danh tướng Phạm Tu và thầy Chu Văn An không thể không nói đến hai ngôi đình thờ các ngài. Đình Ngoại thờ lão tướng Phạm Tu. Đình Nội thờ Tiên triết Chu Văn An. Cả hai ngôi đình đều được Nhà nước công nhận là những Di tích Lịch sử - Văn hoá cấp Quốc gia từ năm 1989.

Tôi vẫn nhớ ngày còn bé đã được nghe bố tôi kể về chuyện ông Tả Ao - một người rất giỏi về phong thủy thời xưa - đã chọn dải đất ven bờ Đầm Tròn ở xóm tôi để dân làng xây dựng hai ngôi đình thờ các cụ Phạm Tu, Chu Văn An và ngôi chùa Quang Ân, còn gọi là chùa Nội của làng. Sau này lớn lên đi học, đi làm, tôi mới biết Tả Ao là một nhà địa lý phong thủy kỳ tài. Theo ông, ba mảnh đất này tạo thành thế chân kiềng của đất làng Thanh Liệt. Mảnh đất xây đình thờ Thành hoàng làng - võ tướng Phạm Tu là nơi "Rồng ẩn". Mảnh đất dựng đình thờ Tiên triết Chu Văn An là nơi "Phượng chầu". Còn mảnh đất xây chùa Quang Ân, nằm giữa hai ngôi đình ấy, là nơi "Hổ ngụ". Có lẽ vì vậy mà sau này, chính mảnh đất Thanh Liệt đã sinh ra một bậc chân tu, thế danh là Bùi Thanh Đàm (1840 - 1936), pháp hiệu là Thích Thanh Hanh tức Sư tổ Vĩnh Nghiêm, được suy tôn làm Thiền gia Pháp chủ Hội Phật giáo Bắc Kỳ năm 1934, cũng là một danh nhân nổi tiếng! Và Thanh Liệt trở thành một làng quê "địa linh nhân kiệt" nổi tiếng cả về Võ học, Văn học và Thiền học.

Dân làng dâng lễ kỷ niệm 655 năm ngày hoá Danh nhân Tiên triết Chu Văn An

Từ trong làng đi ra là gặp đình thờ Tiên triết Chu Văn An, đi tiếp qua chùa Quang Ân rồi mới đến đình thờ Lão tướng Phạm Tu. Không biết từ thời nào con đường nối ba công trình kiến trúc này đã được lát gạch nghiêng khá rộng. Đến tận đầu những năm 1960 khi lứa học trò chúng tôi đi học cấp 2 ở làng bên, hàng ngày đi qua cửa chùa Quang Ân vẫn thấy hai bên cổng tam quan đồ sộ có hai trụ đá khắc chìm hai chữ Nho "Hạ mã" tức là "Xuống ngựa".

Cổng chùa Quang Ân hiện nay

Điều đó chứng tỏ từ ngày xưa ngôi chùa Quang Ân gắn với tên tuổi Sư tổ Vĩnh Nghiêm đã là chốn rất linh thiêng, thu hút phật tử và du khách thập phương. Đến thời vua Tự Đức, năm 1873, đình thờ Tiên triết Chu Văn An được chuyển về vị trí hiện nay trên khu đất cao sát bên dòng sông Tô Lịch và được gọi là Đình Nội với ý nghĩa là "đình trong làng" để phân biệt với Đình Ngoại, là "đình ngoài làng", thờ Đô Hồ Đại Vương Phạm Tu.

Mùa xuân này, nếu ai có dịp ghé thăm Thanh Liệt quê tôi, nay đã là phường Thanh Liệt, sẽ thấy cảnh quan thay đổi khá nhiều. Mặt nước hồ Đầm Tròn đã được dọn sạch cỏ, bèo. Con đường lát gạch nghiêng năm xưa qua cửa chùa Quang Ân ra Đình Ngoại không còn nữa và đã được thay bằng con đường trải nhựa sạch đẹp, rộng rãi hơn nhiều. Đình Ngoại, Đình Nội và chùa Quang Ân cũng vừa được Nhà nước đầu tư ngân sách trùng tu, tôn tạo thêm khang trang khiến cảnh quan nơi đây thực sự là một vùng đất giàu lịch sử truyền thống văn hoá đang vươn mình trong kỷ nguyên mới của dân tộc!